Menselijke natuur - Trots en Schaamte

Een verkennend essay over zelfbeeld, heldendom, bewondering en verachting.

Een mening - een verering - is in haar basis gebaseerd op geïnformeerde onwetendheid. Helden vallen van sokkels en worden erop gehesen. Het is een dynamisch geheel. Het gegeven dat onze aangeboren sociale driften ons zelfbeeld en zelfrespect vormgeven is een feit dat we gewoonlijk in de alledaagse omgang negeren. Dit te realiseren bij iedere verering of verachting maakt het tot een zet in ons sociaal spel. Onwetendheid wordt zo automatisch onderdeel van het speelveld en kennis over wat je niet weet is essentieel om dit spel te spelen en geen marionet te zijn van je weten en de blinde vlekken hierin.

De individualisering van onze samenleving is veeleer een fragmentatie waarin individuen losgesneden van elkaar zich zelfstandig proberen te ontwikkelen maar nog steeds smachten naar andermans bewondering en goedkeuring. Maar is goedkeuring bewondering en heldendom wel een individuele kwestie? Wie zorgt ervoor dat je een held wordt? Jijzelf of je omgeving? Het antwoord doet een heleboel helden en rolmodellen van hun sokkel vallen. Beter gezegd; er zijn geen stevige sokkels meer. Helden zijn immers een gevolg van hun omgeving; de medemensen. Wat is een winnaar zonder verliezers. Bij iedere prijsuitreiking worden uitbundig familie, vrienden en teamleden bedankt.

Ons zelfbeeld is een sociaal construct dat we interpreteren afhankelijk van cultuur, tijd en individu en dus zeker geen vaststaand gegeven of in waarheid gewortelde feitelijkheid. We zijn sociale dieren en gedragen ons als zodanig; dus niet als autonome individuen, maar als actie en reactie (interactie, genen en toeval) op onze omgeving en positie.

In 1705 publiceerde de Anglo-Nederlandse arts en filosoof Bernard Mandeville anoniem een gedicht genaamd The Grumbling Hive: Or, Knaves Turned Honest (De mopperende bijenkorf: Of, Boeven werden eerlijk). Hij beschreef een gemeenschap van bijen - een metafoor voor het toenmalige Groot-Brittannië - en de mechanismen van zijn rijkdom. In de bijenkorf werkt elke bij voor zijn eigen persoonlijk gewin, elk beroep heeft zijn cheat en iedereen exploiteert de passies van anderen. Maar het welzijn van de gemeenschap wordt niet bedreigd:

Thus every part was full of vice,

Yet the whole mass a paradise; …

The worst of all the multitude

Did something for the common good.

Nog opmerkelijker; toen de insecten morele hervormingen doorvoerden en zichzelf dwongen om volgens eerlijkheid en deugd te leven, viel de gemeenschap in een neerwaartse spiraal.

Mandeville was een inspiratie voor Adam Smith en later voor de vrije markt evangelist Friedrich von Hayek. Echter zijn argumenten over handel, luxe en rijkdom vormen slechts een klein onderdeel van een breder onderzoek: zijn psychologische analyse van zelfliefde en van de sociale effecten van de verborgen werking van trots en schaamte. Dit laatste is ondergesneeuwd in de enge economische interpretatie van zijn teksten en ideeën.

Codes van eer en schaamte variëren bijna altijd tussen culturen. Mandeville's filosofie was veeleer antropologie en geen economie. Een studie naar de gewoontes en waarden uit zijn tijd en het verschil hierin tussen mannen en vrouwen. Vrouwen dienden kuis te zijn en mannen eervol. Tenminste in de hogere klassen. Kuisheid is in wezen synoniem met passiviteit, met het vermijden van oneer; het tegenovergestelde van de activiteit die mannelijke eer vormde.

Schaamte en trots drijft ons voort met ons zelfbeeld als beeldhouwwerk. Het altaar waar we eigenwaarde aanbidden. Trots en schaamte is een twee-eenheid die ons gedrag en samenleving vormt.

Dueleren, dat getuigt van een grotere angst voor schaamte dan angst voor de dood. De menselijke natuur, die de basis vormt van  onze sociale omgang heeft de neiging om te streven naar sociale erkenning, handelend in overeenstemming met een geïdealiseerd zelfbeeld om het verlangen naar trots en de angst voor schaamte te bevredigen, geabsorbeerd in een praktijk van zelf- (en wederzijds) bedrog.

Dezelfde passie die ervoor zorgt dat de goed opgevoede man zichzelf opoffert voor eer en status of de vrouw gedreven door de angst voor afwijzing haar buitenechtelijke of te vroege kind verwerpt (vermoord). Tegelijkertijd kan de hork of de schurk, die niets te verliezen heeft, opscheppen over ondeugden en onbeschaamdheid om zo gespiegelde status en respect te verwerven in zijn omgeving. Zonder held geen antiheld. Alles voor de bühne; de bewonderende medemens kent vele smaken; goede en slechte.

Mandeville's definitieve diagnose: 'Ijdelheid, schaamte en ... grondwet vormen heel vaak de moed van mannen en de deugd van vrouwen.'

Het opleiden van de jongeren voor het leven in de samenleving betekent het stimuleren van hun trots - dat wil zeggen, het vergroten van hun angst voor schaamte in relatie tot gedrag, woorden of houdingen die als verwerpelijk worden beschouwd voor hun geslacht en positie. In deze pedagogie van schaamte worden vrouwen getraind om bescheiden te zijn, mannen om dapper te zijn. Kuisheid en moed zijn beide 'kunstmatige' passies, het resultaat van evolutie, conventies en onderwijs. Heden ten dage ervaren we hier nog steeds de gevolgen van; vrouwen dienen vooral passief te zijn en mannen actief. Dit met alle gevolgen en onrechtvaardigheden van dien. Dit is ondanks vele inspanningen die dit trachten te veranderen heel weerbarstig. Als de bijen van Mandeville moreler gedrag gingen vertonen ging het geheel achteruit.

Het ware heldendom bestaat net zo min als de absolute waarheid of de ware God. Slechts een nederig aanschouwen maakt ons werkelijk vrij. ‘Stort u ter aarde en wees een dier’, zou een verstandig predikant zeggen.

De mens is het enige dier dat bloost, omdat het onderscheid maakt tussen goed en kwaad, schreef Nietzsche.

Dit is natuurlijk een woeste veronderstelling van de filosoof met de hamer. Zeker weten doen we het natuurlijk niet. Iets wat ons inmiddels wel onderscheidt van dieren is onze ongebreidelde werklust. Ons werk staat inmiddels vaak synoniem met onze identiteit en dus ons zelfbeeld en onze trots en schaamte.

Tot voor kort (enkele eeuwen) had arbeid een lage sociale status. Het was verbonden aan armoede – een verbond dat je terugziet in de woorden zelf, arre-moede, arre-beid; etymologisch verbonden aan ellende en behoeftigheid – iets wat je deed omdat je arm was. Was je rijk dan deed je het niet. Identiteit of status kwamen mee met de geboorte, niet met het werk dat je deed.

Daarom vragen we elkaar (mannen vaker dan vrouwen) ‘en wat doe jij?’ En niet ‘wie ben jij’ of ‘waar sta jij voor’. Schaamte en trots is hier direct mee verbonden. Daarom zien mensen burn-outs als falen en spreken ze over werkloosheid als een periode ‘tussen twee banen’ en noemen gepensioneerden zichzelf vaak ‘voormalig beleidsambtenaar’ of ‘loodgieter in ruste’.

Laten we onwetendheid eens goed bekijken. Immers hier schamen mensen zich ook voor en ze zijn trots op het feit dat ze een hoop weten. Edoch de theoretisch opgeleiden zijn anders onwetend dan de praktisch opgeleiden, zoals Arnon Grunberg laatst betoogde in een essay in het NRC, toch het meest theoretisch opgeleide dagblad van Nederland. De nieuwe stigma ontwijkende naamgeving zegt het al. De theoretisch opgeleiden kennen de theorie van de praktijk en de praktisch opgeleiden kennen de praktijk van de theorie. Beiden zijn onwetend over het geheel en elkaar’s beleving.

Onze hersenen zijn gemaakt om te overleven niet om intellectueel te excelleren en daar hoort omgaan met onwetendheid bij. Dit is een intrigerende gedachte om de functionaliteit van artificiële intelligentie te beoordelen. Intellectuele kwaliteit is een heel onnatuurlijke fenomeen in de natuur. Slimheid en sluwheid zijn projecties van onszelf op het samenspel afhankelijk van de functie die we eraan toekennen. We gaan er stilletjes vanuit dat alles een functie heeft en we beoordelen A.I. op functionaliteit waarbij we ons brein als minder functioneel beoordelen op vergelijkbare functies.

Aandacht is het ultieme schaarse goed. Altijd al geweest en altijd geëxploiteerd maar nu gebruikt door slimme algoritmes die hierop sturen. Zonder tegenkracht wordt onze trots en schaamte het internet ingetrokken in een spel dat wij niet kunnen winnen tegen zulk een tegenstander die exact de juiste knopjes weet te vinden in onze psyche om te winnen. Het is natuurlijk triest dat we dit toestaan maar het is als met iedere nieuwe technologie; het kost enorm veel slachtoffers voor we ermee om kunnen gaan. Industrialisatie, automatisering, digitalisering en nu kunstmatige intelligente. Het is verwoestend voor ons ‘natuurlijk sociaal gedrag’ en de bijbehorende bufferende optimalisering waarbij de braven en de boeven zorgen voor het paradijs. Het gaat disruptief (met vallen en opstaan) naar een nieuw evenwicht.

Wij mensen zijn niet imperfect of perfect en dat wat wij vereren en hoogachten maakt ons  per definitie imperfect. Dat is het perfecte antwoord van de natuur. Een antwoord waarvan we de vraag niet kennen.

Ik loop hier vast als onwetende wetende en kan afsluiten met slechts voorlopige conclusies. Je loopt een pad in en eindigt in een ondoordringbaar struikgewas. Helden en antihelden zijn de vleesgeworden getuigen van onze trots en schaamte. Schaamteloosheid is geen vlucht maar het beschermen van je zelfbeeld tegen zelfverachting en zelfoverschatting. Schurken en helden houden onze bijenkorf in balans. We vereren ze om deze reden beiden als rolmodellen. Zonder kwaad geen goed en zonder goed geen kwaad. De natuur heeft dat goed geregeld en alles wat leeft speelt dit spel.